Bauxite Việt Nam

Hình ảnh trên mạng : Ngày tiếp quản Thủ đô 10/10/1954

Có những ngày tháng đi qua cùng năm tháng, nhưng càng lùi xa lại càng hiện rõ trong ký ức của một thành phố.

Ngày 10/10/1954, mùa Thu năm ấy, Hà Nội rợp cờ hoa, những đoàn quân chiến thắng tiến vào tiếp quản Thủ đô trong niềm vui của hàng vạn người dân. Đến 15 giờ, lễ chào cờ diễn ra trong không khí trang nghiêm, đánh dấu một thời khắc Hà Nội mới sau chín năm kháng chiến.

Đó không chỉ là một mốc son của lịch sử dân tộc, mà còn mở ra một chương mới trong hành trình xây dựng Thủ đô của một đất nước độc lập, hòa bình.

Nhưng có lẽ, điều đáng suy ngẫm nhất về ngày 10/10 không chỉ nằm ở khoảnh khắc những người lính trở về. Ngay sau ngày giải phóng, một câu hỏi lớn hơn đã được đặt ra: giành lại được thành phố rồi, phải làm gì để xây dựng thành phố ấy thành một nơi đáng sống, đáng tự hào và xứng đáng với những hy sinh đã làm nên ngày trở về?

Trong lời kêu gọi nhân Ngày Thủ đô giải phóng, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng sau một cuộc biến đổi lớn, việc khôi phục đời sống bình thường sẽ rất khó khăn; nhưng nếu Chính phủ quyết tâm và đồng bào Hà Nội đồng tâm góp sức, nhất định có thể làm cho Hà Nội trở thành một Thủ đô yên ổn, tươi vui và phồn thịnh.

Bảy mươi hai năm nhìn lại, lời căn dặn ấy vẫn còn nguyên giá trị. Bởi giải phóng một thành phố là một thời khắc lịch sử, còn kiến tạo một thành phố là công việc của nhiều thế hệ.

Hà Nội hôm nay, vì thế, không chỉ đứng trước yêu cầu tiếp tục phát triển, mà còn phải trả lời một câu hỏi căn bản hơn: làm thế nào để sự phát triển của hôm nay tạo dựng được nền tảng tốt hơn cho những thế hệ mai sau?

Sông Hồng – câu hỏi của tương lai

Trong lịch sử hình thành Thăng Long – Hà Nội, sông Hồng chưa bao giờ chỉ là một dòng nước. Dòng sông đi qua địa tầng lịch sử của kinh thành, qua những làng mạc, bến nước, làng nghề, những không gian tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Nó vừa là một phần của tự nhiên, vừa là một phần của văn hóa, đồng thời tạo ra những thách thức mà đô thị phải ứng xử qua nhiều thế hệ.

Thế nhưng trong quá trình đô thị hóa, tồn tại một nghịch lý kéo dài: Hà Nội sống bên sông nhưng chưa thực sự hướng ra sông.

Trong nhiều thập kỷ, sông Hồng chủ yếu được nhìn dưới góc độ phòng chống lũ, hành lang thoát lũ và quản lý đất đai. Không gian ven sông vì thế chưa được khai thác tương xứng với giá trị của một dòng sông đã góp phần làm nên lịch sử và bản sắc Thăng Long.

Ngày nay, tư duy ấy đang đứng trước cơ hội thay đổi.

Những nghiên cứu và định hướng mới về quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý: từ mô hình phát triển “dựa lưng vào sông” sang mô hình đô thị hai bên sông, trong đó dòng sông trở thành một cấu trúc trung tâm của không gian đô thị.

Đây không đơn thuần là sự thay đổi về quy hoạch. Sâu xa hơn, đó là sự thay đổi trong cách Hà Nội nhìn chính mình.

Nếu trước đây dòng sông chủ yếu được xem như một vấn đề cần kiểm soát, thì hôm nay có thể nhìn sông Hồng như một tài sản chiến lược tổng hợp: một trục sinh thái, một không gian văn hóa, một hành lang giao thông xanh, một không gian công cộng và đồng thời là động lực cho các ngành kinh tế mới như dịch vụ, sáng tạo, du lịch và kinh tế đô thị.

Từ cách nhìn ấy, sông Hồng không còn là “mặt sau” của đô thị mà có thể trở thành “mặt tiền chiến lược” của Thủ đô.

Nếu được cụ thể hóa phù hợp, giá trị của tư duy này không chỉ nằm ở việc Hà Nội có thêm những đại lộ, công viên hay công trình kiến trúc mới. Quan trọng hơn, nó mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian phát triển, giảm áp lực lên khu vực lõi lịch sử, tăng cường kết nối hai bờ sông và hướng tới một cấu trúc đô thị đa cực, cân bằng hơn.

Nhưng đây cũng là một bài toán lớn.

Một dòng sông không thể được nhìn như một quỹ đất để mở rộng đô thị, càng không thể chỉ được tiếp cận từ góc độ những công trình có thể xây dựng bên bờ. Giá trị lớn nhất của sông Hồng nằm ở sự kết hợp giữa tự nhiên, văn hóa, lịch sử, cảnh quan và đời sống cộng đồng.

Vì vậy, bất kỳ ý tưởng phát triển nào cũng chỉ có thể tạo ra giá trị lâu dài nếu đặt những yếu tố ấy trong cùng một chỉnh thể.

Không chỉ xây dựng, mà kiến tạo một cách sống

Một tầm nhìn quy hoạch 100 năm, nếu có, cũng không nên được hiểu đơn giản là một bản vẽ kéo dài 100 năm.

Tầm nhìn càng xa thì mức độ bất định càng lớn. Công nghệ, khí hậu, phương thức di chuyển, cơ cấu dân số và nhu cầu sống của con người đều có thể thay đổi. Vì vậy, quy hoạch dài hạn cần được nhìn như một khung chiến lược có khả năng thích ứng, thay vì một cấu trúc đóng cứng tương lai.

Đây có lẽ mới là thử thách lớn đối với Hà Nội.

Một thành phố có thể xây nhanh một cây cầu, một tuyến đường hay một công trình lớn. Nhưng không thể trong một sớm một chiều tạo ra một nền văn hóa đô thị mới. Sông Hồng càng không thể trở thành một “mặt tiền” hiện đại bằng cách đơn giản là dựng lên thật nhiều công trình bên bờ.

Điều cần hướng tới là một cách sống mới bên sông: nơi mặt nước, cây xanh, không gian công cộng, di sản, giao thông và các hoạt động kinh tế có thể cùng tồn tại trong một cấu trúc hài hòa.

Những bãi sông, vùng ngập nước và hành lang sinh thái cần được xem như hạ tầng xanh chiến lược. Những làng xóm, làng nghề, không gian tín ngưỡng và các lớp ký ức văn hóa cần được nhận diện như những thành phần sống của đô thị, chứ không phải những khoảng trống chờ được thay thế.

Nhìn ra thế giới, nhiều thành phố đã từng bước đưa những dòng sông trở lại với đời sống đô thị. Paris với sông Seine hay Seoul với quá trình phục hồi không gian mặt nước cho thấy một điều: khi chất lượng sống và không gian công cộng được đặt ở vị trí trung tâm, một dòng sông có thể trở thành động lực cho sự chuyển đổi sâu rộng của cả thành phố.

Những kinh nghiệm ấy dĩ nhiên không phải khuôn mẫu để Hà Nội sao chép. Sông Hồng có điều kiện tự nhiên, lịch sử và văn hóa hoàn toàn khác.

Nhưng chúng gợi ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: Hà Nội có thể tạo nên một “kỳ tích sông Hồng” của riêng mình hay không?

Nếu có, kỳ tích ấy không nên được đo bằng số lượng công trình xây dựng bên sông, mà bằng khả năng làm cho cả thành phố sống tốt hơn, xanh hơn và có chiều sâu văn hóa hơn.

Người dân – chủ thể của sự thay đổi

Có một hình ảnh rất đẹp trong lịch sử Hà Nội: năm 1954, những đoàn quân từ chiến khu trở về với Thủ đô.

Bảy mươi hai năm sau, Hà Nội có thể đang đứng trước một “cuộc trở về” khác. Không phải đoàn quân trở về với thành phố, mà là thành phố trở về với dòng sông đã góp phần làm nên chính mình.

Đó là một sự “đảo chiều” đáng suy ngẫm.

Từ chỗ quay lưng với dòng sông, Hà Nội có cơ hội quay mặt về phía sông. Từ chỗ xem sông chủ yếu như một bài toán trị thủy, thành phố có thể nhìn sông như một cấu trúc tự nhiên, văn hóa và kinh tế của đô thị. Từ chỗ phát triển từng khu vực riêng lẻ, có thể hướng tới một không gian liên kết, nơi mặt nước, cây xanh, giao thông, văn hóa và đời sống cộng đồng cùng tạo thành một chỉnh thể.

Nhưng “trở về với dòng sông” không có nghĩa là phủ kín hai bờ sông bằng những công trình mới.

Trở về với sông trước hết là trả lại cho dòng sông một vị trí xứng đáng trong cấu trúc đô thị: một dòng sông khỏe mạnh; những hành lang sinh thái được bảo vệ; những công viên và không gian công cộng để người dân có thể đi bộ, nghỉ ngơi, vui chơi; những tuyến giao thông xanh kết nối hai bờ; những không gian văn hóa kể lại câu chuyện Thăng Long – Hà Nội; cùng những khu vực phát triển kinh tế mới nhưng không phá vỡ cấu trúc tự nhiên và ký ức cộng đồng.

Khi ấy, “kỳ tích sông Hồng”, nếu có thể gọi như vậy, sẽ không được đo bằng chiều cao của một tòa tháp hay chiều dài của một đại lộ.

Nó sẽ được đo bằng chất lượng sống của người dân.

Đó là khi một đứa trẻ Hà Nội có thể lớn lên bên dòng sông, hiểu dòng sông ấy từ đâu đến, đã chứng kiến bao nhiêu lớp lịch sử và vì sao nó quan trọng với thành phố. Đó là khi những người dân đang sống ven sông không bị đứng ngoài quá trình chuyển đổi hoặc lấy ý kiến người dân chỉ là hình thức. Và đó là khi các thế hệ mai sau vẫn có thể nhận ra Hà Nội trong một Hà Nội hiện đại hơn rất nhiều.

Thành công của quy hoạch sông Hồng, vì thế, không nằm ở việc tạo ra một đường chân trời đẹp, mà ở việc tổ chức được mối quan hệ hài hòa giữa dòng sông, cấu trúc đô thị và đời sống thường nhật.

Dĩ nhiên, mọi phát triển dọc sông phải tuân thủ nghiêm các yêu cầu về đê điều, phòng chống lũ, thoát lũ và an toàn thủy văn. Không thể lấy lý do phát triển đô thị để hạ thấp những yêu cầu an toàn ấy.

Nhưng cũng không nên chỉ dừng ở một cách tiếp cận phòng chống lũ thụ động. Thách thức đặt ra là tìm được những giải pháp đồng thời tạo ra giá trị sinh thái, cảnh quan, không gian công cộng, an toàn và phát triển kinh tế.

Đó mới là bài toán của một đô thị hiện đại sống cùng dòng sông.

Kiến tạo một Thủ đô biết nhận ra chính mình

Bài toán của Hà Nội không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, giữa quá khứ và tương lai, giữa dòng sông và đô thị. Bài toán khó hơn là làm cho những giá trị của quá khứ trở thành nền móng để kiến tạo tương lai.

Câu trả lời sẽ không chỉ nằm trong những cây cầu, đại lộ hay khu đô thị mới. Nó còn nằm trong dòng sông còn xanh, những khoảng không gian còn mở, những ký ức còn được gìn giữ, những cộng đồng còn được sống cùng sự phát triển và khả năng của thành phố tạo ra một tương lai mới mà không đánh đổi căn tính của mình.

Nếu ngày 10/10/1954 là cuộc trở về của con người với Hà Nội, thì hôm nay có thể xem là thời điểm Hà Nội bắt đầu một cuộc trở về khác: trở về với dòng sông, với những lớp ký ức đã làm nên căn tính của mình và với trách nhiệm làm chủ tương lai của chính mình.

Nếu chỉ nhìn sông Hồng như một không gian có thể khai thác để phát triển đô thị, Hà Nội có thể có thêm nhiều công trình mới. Nhưng nếu nhìn dòng sông như một phần của hệ sinh thái, lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng, thành phố có cơ hội tạo dựng một mô hình phát triển có chiều sâu hơn: nơi tăng trưởng kinh tế không tách khỏi chất lượng sống; hạ tầng không đối lập với thiên nhiên; hiện đại hóa không đồng nghĩa với xóa nhòa ký ức.

Thế hệ cha ông đã chiến đấu để giành lại một Thủ đô. Thế hệ hôm nay không chỉ có trách nhiệm xây dựng thêm những công trình, mở thêm những tuyến đường hay mở rộng không gian đô thị. Quan trọng hơn, chúng ta phải quyết định Hà Nội sẽ trở thành một thành phố như thế nào trong một thế kỷ tới.

Đó có lẽ cũng là cách sâu sắc nhất để tiếp nối ý nghĩa của ngày 10/10: từ một Thủ đô được giải phóng đến một Thủ đô được kiến tạo; từ một thành phố được trao lại cho nhân dân đến một thành phố mà mỗi thế hệ đều có trách nhiệm gìn giữ, làm giàu và trao lại cho tương lai.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN