Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Các dự báo mới nhất cho thấy El Niño có khả năng duy trì từ nửa cuối năm 2026 sang đầu năm 2027 với xác suất trên 95%, kéo theo nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long. 

Dù chưa thể khẳng định sẽ lặp lại kịch bản lịch sử năm 2016, giới chuyên gia đều thống nhất rằng đây là thời điểm quyết định để các địa phương chủ động hành động, bởi mọi sự chậm trễ đều có thể phải trả giá bằng sản xuất nông nghiệp, nguồn nước sinh hoạt và sinh kế của hàng triệu người dân. 

Những tín hiệu bất thường đang hiện rõ

Các số liệu quan trắc từ lưu vực sông Mê Kông cho thấy nhiều dấu hiệu không thể xem nhẹ. El Niño sẽ tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang đầu năm 2027 với xác suất trên 95%. Trong khi đó, mùa khô 2026-2027 được dự báo thuộc nhóm năm ít nước, thủy triều ở mức cao vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027, tạo điều kiện để xâm nhập mặn xuất hiện sớm hơn bình thường, ngay từ cuối tháng 12. 

Đáng chú ý, lượng nước tích trữ tại Biển Hồ Tonle Sap thấp hơn trung bình nhiều năm, còn dòng chảy tại Kratie cũng thấp hơn mức thông thường. Hai yếu tố này có ý nghĩa quyết định đối với lượng nước ngọt bổ sung cho Đồng bằng sông Cửu Long trong mùa khô.

Những tín hiệu trên chưa đồng nghĩa một thảm họa chắc chắn xảy ra, nhưng là lời cảnh báo đủ mạnh để các địa phương không được phép chủ quan. Kinh nghiệm nhiều năm cho thấy, càng chuẩn bị sớm thì khả năng giảm thiểu thiệt hại càng lớn.

Đồng bằng sông Cửu Long sẽ chịu tác động ra sao?

Theo hai kịch bản do Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam xây dựng, nếu nguồn nước mùa khô giảm từ 5-10% so với trung bình nhiều năm, ranh mặn 4 g/l có thể lấn sâu từ 45-60 km vào nội đồng, đe dọa khoảng 60.000 ha lúa Đông Xuân cùng nhiều diện tích lúa - tôm và cây ăn trái.

Trong trường hợp xấu hơn, khi nguồn nước thiếu hụt 15-20%, xâm nhập mặn có thể vào sâu 50-70 km, tương đương đợt hạn mặn lịch sử năm 2015-2016. Khi đó khoảng 69.000 ha lúa Đông Xuân, 120.000 ha lúa – tôm cùng nhiều vùng cây ăn trái ở Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cần Thơ sẽ đứng trước nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng. 

Diễn biến mực nước về qua trạm Kratie, cập nhật ngày 27/7/2026

Điều đáng lo ngại hơn là tác động không chỉ dừng ở sản xuất nông nghiệp. Nguồn nước sinh hoạt của hàng triệu người dân vùng ven biển cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng khi độ mặn vượt ngưỡng khai thác của nhiều nhà máy cấp nước.

Nếu không chuẩn bị từ sớm, áp lực sẽ lan rộng từ đồng ruộng đến khu dân cư, từ kinh tế hộ gia đình đến tăng trưởng của cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Điều đáng mừng là Đồng bằng không còn "tay trắng" như trước

Khác với giai đoạn hạn mặn lịch sử năm 2016, Đồng bằng sông Cửu Long hiện có nhiều lợi thế hơn để ứng phó.

Trong những năm qua, hàng loạt công trình kiểm soát mặn đã được đầu tư tại các vùng trọng điểm như Cái Lớn - Cái Bé, Châu Thành, Cai Lậy, Kế Sách... Hệ thống cấp nước sinh hoạt tiếp tục được mở rộng; công tác dự báo, cảnh báo được thực hiện sớm hơn; đồng thời chính quyền và người dân đã tích lũy thêm nhiều kinh nghiệm trong việc ứng phó với hạn hán và xâm nhập mặn. 

Đây là những điều kiện rất quan trọng để giảm thiểu thiệt hại nếu các công trình được vận hành hiệu quả và người dân tiếp cận thông tin kịp thời.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng hạ tầng chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng sự chủ động của từng địa phương. Nếu chậm điều chỉnh lịch thời vụ, không tích trữ nước hoặc vận hành công trình thiếu đồng bộ thì ngay cả hệ thống thủy lợi hiện đại cũng khó phát huy hết tác dụng.

Nhận định nguồn nước thượng lưu về ĐBSCL mùa khô năm 2026-2027 tại trạm Kratie. Nguồn: Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam

Thời gian chuẩn bị không còn nhiều

Các địa phương cần hoàn thành kế hoạch xuống giống vụ Đông Xuân ngay trong năm 2026, tận dụng nguồn nước cuối mùa mưa để tích trữ, nạo vét kênh mương, đắp đập tạm, vận hành hợp lý các cống kiểm soát mặn và chuẩn bị đầy đủ phương án cấp nước sinh hoạt cho người dân. 

Song song với đó là việc cập nhật liên tục các bản tin dự báo nguồn nước, theo dõi diễn biến độ mặn theo từng ngày để điều chỉnh sản xuất linh hoạt.

Ở nhiều địa phương ven biển, từng tuần chuẩn bị đều có giá trị. Một hồ chứa được đào sớm, một tuyến ống nước được kéo dài kịp thời hay một vụ lúa được gieo sạ đúng lịch có thể quyết định thành công của cả mùa vụ.

Chủ động hôm nay để không lặp lại bài học của quá khứ

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi quy luật của tự nhiên, khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, cường độ mạnh hơn và ngày càng khó dự báo. Trong bối cảnh đó, nguy cơ siêu El Niño năm 2026 không đơn thuần là câu chuyện của một mùa khô khắc nghiệt, mà là phép thử lớn đối với năng lực thích ứng, khả năng điều hành và sức chống chịu của toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Bài học từ các đợt hạn hán, xâm nhập mặn lịch sử những năm 2016 và 2020 vẫn còn nguyên giá trị. Mỗi sự chậm trễ trong ứng phó đều phải trả giá bằng những cánh đồng khô cháy, những dòng kênh cạn nước, hàng trăm nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt và những tổn thất kéo dài đối với sinh kế, kinh tế địa phương. Chính vì vậy, cảnh báo lần này cần được xem là cơ hội để chuẩn bị, thay vì chờ đến khi thiên tai xảy ra mới ứng phó.

Thông điệp từ các nhà khoa học rất rõ ràng: chưa phải lúc để bi quan, nhưng càng không thể chủ quan. Những tháng cuối năm 2026 chính là "thời gian vàng" để các địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp, từ điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp, tích trữ và điều tiết nguồn nước, đến vận hành linh hoạt hệ thống thủy lợi, tăng cường dự báo, cảnh báo sớm và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Lời kết 

Quan trọng hơn, ứng phó với El Niño không chỉ là nhiệm vụ của ngành nông nghiệp hay tài nguyên môi trường, mà đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp, giới khoa học và chính người dân. Chỉ khi mọi mắt xích cùng chủ động hành động, sức chống chịu của vùng Đồng bằng sông Cửu Long mới được nâng lên trước những biến động ngày càng khó lường của khí hậu.

Nếu hành động quyết liệt ngay từ hôm nay, Đồng bằng sông Cửu Long hoàn toàn có thể giảm thiểu đáng kể tác động của El Niño, bảo vệ hàng trăm nghìn héc-ta đất sản xuất, bảo đảm nguồn nước sinh hoạt cho người dân, duy trì an ninh lương thực và tiếp tục giữ vững vai trò là vùng nông nghiệp trọng điểm của cả nước.

Ngược lại, nếu bỏ lỡ "cửa sổ" chuẩn bị quý giá này, cái giá phải trả sẽ không chỉ được đo bằng những con số thiệt hại kinh tế. Đó còn là những cánh đồng nứt nẻ, những dòng sông nhiễm mặn, những sinh kế bị bào mòn và tương lai của hàng triệu người dân đang gắn chặt cuộc sống với dòng Mê Công. Chủ động hôm nay không chỉ để vượt qua một mùa El Niño, mà còn để Đồng bằng sông Cửu Long đủ sức thích ứng với một tương lai mà biến đổi khí hậu sẽ còn đặt ra nhiều thử thách khắc nghiệt hơn.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN