Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang A

Mua đắt bán rẻ thì sạt nghiệp! Bất cứ ai dù không biết chữ cũng hiểu lẽ thường sơ đẳng này. Rất đúng nhưng chưa đủ. CHƯA ĐỦ vì trong khẳng định này chúng ta ngầm định rằng kẻ mua cái gì đó bằng tiền của chính mình cho mình, và kẻ bán rẻ cũng là bán cái của chính mình để lấy tiền cho mình! Nếu kẻ mua không dùng tiền của mình (mà dùng tiền thuế của dân) và bán cái không phải của chính hắn mà là của dân thì tình hình lại khác hoàn toàn. Những kẻ mua đắt, bán rẻ không sạt nghiệp mà gia đình chúng giàu sụ. Đấy chính là bọn ăn cướp, bọn tham nhũng, các quan chức của nhà nước mafia [1]. Chúng không sạt nghiệp nhưng về dài hạn chúng làm nhân dân, đất nước sạt nghiệp!

Những kinh nghiệm đau xót của Hungary trong 16 năm qua được nêu trong bài viết phải là lời cảnh tỉnh cho các nhà lãnh đạo Việt Nam.

Mua sắm công tạo vô vàn cơ hội như vậy: các quan chức tự nhận là công bộc của dân, nhân danh nhân dân, dùng tiền của dân để mua (máy tính, dịch vụ, trang bị, bàn ghế, phần mềm,… cho cơ quan), để  bỏ thầu hay chỉ định thầu xây công sở, hạ tầng cơ sở, v.v. Đôi khi mua không trả bằng tiền mà bằng đất thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước quản lý, hoặc bằng quyền thu phí của nhà nước đối với tài sản hay quyền nào đó. Trong [1] chúng ta đã thấy nhà nước Hungary mua lại công ty viễn thông Anntena Hungaria từ tay các nhà đầu tư Pháp và quốc vụ khanh Vályi-Nagy Vilmos phụ trách đàm phán với các chủ sở hữu Pháp đòi giá 61-62 tỷ HUF (Forint Hungary), và ông đã ép đối tác Pháp hạ được xuống 48 tỷ HUF, nhưng sau đó Thủ tướng bắt phải nâng giá lên 53 tỷ HUF – đấy là cố ý MUA ĐẮT. Chúng ta không bàn về vô vàn vụ mua đắt - bán rẻ ở Hungary và chỉ nhắc tới vài vụ điển hình ở Việt Nam.

Hãy xét một ví dụ mà tôi không thể nào quên: Vào khoảng 1997-1998 khi VPBank trên thực tế lâm vào tình trạng phá sản kỹ thuật và tôi bị buộc phải làm chủ tịch HĐQT và phải đi kiểm tra các khách hàng lớn xem khả năng trả nợ của họ ra sao. Và tôi đến cầu Cỏ May, chiếc cầu duy nhất trên quốc lộ 51 nối Long Thành với Vũng Tàu lúc đó. Nghe nói chính phủ đã dùng vốn vay ODA để sửa quốc lộ này nhưng để Cầu Cỏ May cho tư nhân xây theo hình thức BOT (xây dựng-vận hành-chuyển giao). Ông chủ dự án BOT đã vay của chúng tôi khoảng 40 tỷ đồng để làm cầu (một chiếc trong cầu đôi). Tuy mới xây được một nửa nhưng họ đã bắt đầu thu phí theo kiểu thủ công. Tôi hỏi phí thu trong mấy ngày Tết thế nào? 500 triệu/ngày. Thế ngày thường liệu có được một nửa số đó không? Được ạ. Tôi nhẩm tính chỉ với phí thu 200 triệu/ngày thì phí thu tháng cỡ 6 tỷ. Chỉ khoảng hơn 6 tháng có thể thu hồi vốn đầu tư, thật là tài tình. Tôi hỏi thời hạn thu phí bao nhiêu? 40 năm!  Thế bọn em ăn cướp của dân lái xe à, vì như thế chỉ khoảng nửa năm đã thu hết vốn đầu tư (làm cả đôi cầu thì cần hơn 1 năm). Chả hiểu ông chủ BOT có vống phí thu để làm yên lòng ngân hàng hay không nhưng hãy giả thiết là ông ta nói thật thì quá khủng khiếp. Anh ta bảo: “Em giơ đầu chịu báng nhưng có được hưởng một mình đâu”. Chiếc cầu dài 258 mét (cả đôi là 453 mét), với tổng đầu tư khi đó cỡ 80 tỷ. Rồi cây cầu được chính thức khai thác thương mại trong 145 tháng (12 năm) từ giữa 1999 đến 11/2011 (thay cho 40 năm như tôi được ông chủ cho biết khoảng một năm rưỡi trước đó). Trong vụ BOT này, nhà nước mua cây cầu trên cơ sở dự tính tiền thu phí của các chủ phương tiện giao thông đi qua cầu trong một số năm (chắc được đàm phán lại thành 12 năm). Mua đắt là thế. Rồi nhiều năm sau tôi gặp anh ta ở Hà Nội, anh kể em sẽ không làm đường hay cầu nữa mà đấu thầu thu phí (anh ta nói đoạn Pháp Vân-Cầu Giẽ thì phải), đại ý là trả tiền một cục hay rải ra theo thời gian cho nhà chức trách dựa trên tính toán lưu lượng xe hiện hành rồi phỏng đoán lưu lượng trong tương lai, lạm phát, v.v. để nhà nước có tiền đầu tư tiếp). Nghe rất hợp lý. 

Vấn đề là ở chỗ cái dự toán lưu lưu lượng ấy chính xác đến đâu. Chỉ có trời mới biết và khả năng BÁN RẺ là rất cao.

Các dự án BT khác lại rất đa dạng: đổi đất lấy hạ tầng (ví dụ xây một đoạn đường, trả bằng một số lô đất); Nhà xây dựng không vận hành mà trao ngay công trình cho nhà nước (với chi phí xây dựng được vống lên, tức là nhà nước mua ĐẮT) và nhà nước trả bằng các lô đất (thu hồi của dân với giá bèo) tức là Bán RẺ.

Chắc biết các tai họa của những sự “móc ngoặc” tai họa như vậy nên Quốc hội đã dừng hình thức BT từ 01/01/2021 theo luật đầu tư PPP 2020; rồi lại sửa luật cho phép áp dụng lại hình thức rất dễ gây tham những này từ 01/07/2025  [2].

Kinh nghiệm Hungary về xây dựng các doanh nghiệp “dân tộc” mà không bắt chúng cạnh tranh lành mạnh để được ưu đãi nhà nước khiến cho việc nuôi các “sếu đầu đàn” thành việc nuôi lũ “gà què ăn quẩn cối xay nhà nước” phải là lời cảnh tỉnh về những hậu quả khó lường của Nghị quyết 23, nếu không bắt chúng phải cạnh tranh khốc liệt mà hấp tấp hô hào tập trung nguồn lực (vốn có hạn của quốc gia) cho chúng và như thế chèn ép số đông doanh nghiệp vừa và nhỏ [3].

Kornai János, mà các nhà kinh tế học Việt Nam biết kỹ, có lý thuyết về ràng buộc ngân sách mềm (soft budget constraints) – đại ý việc nuông chiều các doanh nghiệp thì các doanh nghiệp “cậu ấm” này chẳng bao giờ có thể phát triển lành mạnh được, nói chi đến có sức cạnh tranh, sáng tạo trên thương trường quốc tế, đến có thể trở thành “sếu đầu đàn” mà rất có thể chỉ trở thành lũ gà què ăn quẩn cối xay nhà nước.

 Mua đắt, bán rẻ thì sạt nghiệp vẫn đúng đối với nhân dân, đất nước nhưng có thể làm cho các nhà tài phiệt và quan tham giàu sụ. Đó là điều nên tránh, như một phần quan trọng của sự nên tránh đảng-nhà nước mafia. Và các lãnh đạo Việt Nam nên để ý đến chuyện này.

Ghi chú:

[1] Xem https://tapchidantri.org/viet-nam-nen-tranh-nguy-co-dang-nha-nuoc-mafia/ và các clip số 103-106: 

https://www.youtube.com/watch?v=yS8PTtdMoWE

https://www.youtube.com/watch?v=QdR-P3S1uzw

https://www.youtube.com/watch?v=QP7zfhJqI9A

https://www.youtube.com/watch?v=AkfJCoih-oE

[2] https://tuoitre.vn/sau-3-nam-dung-quoc-hoi-cho-lam-du-an-bt-tu-ngay-1-7-2025-20241129162122402.htm.

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN